Kauffer’in 1776 tarihli astronomik Efes haritası… (*)
- Marie Gabriel Florent Auguste de Choiseul Gouffier (1752 – 1817)
- Eser: Voyage-Pittoresque de la Gréce, 120. plan, 1782, Paris
- Harita: François Kauffer (1758-1801) (**)
- Gravürcü: J.Perrier
- Nadir…
- 35 x 22.5 cm.
- Bakır baskı
- Döneminin el (kök) boyası
- Kondisyonu: Çok iyi
(*) Efes ve civarı haritası, Choiseul-Gouffier’nin 1776’daki Antik Yunan coğrafyasına yaptığı araştırma gezisi sırasında çizilmiştir. Ancak bu haritayı – Gouffier’in kitabında yayınlandığı halde- François Kauffer’in adıyla sunmayı tercih ediyoruz. Çünkü haritaya değer katan bizatihi Kauffer’in elinden çıkmasıdır. Rus askeri arşivinden çıkan belgelere göre Kauffer, uzun yıllar Rus istihbaratı için çalışır. Başta kaleler olmak üzere haritacılık ve diğer askeri yapıların inşasında III. Selim’i yönlendiren mühendis olarak tarif edilmektedir. Öte yandan Kauffer, 1776 yılında İstanbul’un ölçülü ilk haritasını (1/25.000 ölçekle) çizen mühendistir. Sonraki yıllarda çizilen tüm haritalara da ilham kaynağı olur.
(Ref: Oya Şenyurt, Tarih İncelemeleri Dergisi XXVIII / 2, 2013, 487-521)
———————-
Kauffer Ruslara hangi bilgileri sattı?
François Kauffer’in en erken 1792 yılına tarihlenen Osmanlı kalelerinin çizimlerinin Rus arşivlerinde yer aldığı araştırmacılar tarafından tespit edilmiştir. Kalelere ait ek yapılarla, stratejik önem arz eden pek çok bölgenin haritasının Rus arşivlerindeki tasnifte yer alması önemlidir.
Kauffer, Ruslara verdiği bu bilgilerin ötesinde kale yapımları konusunda Osmanlı yönetimini yönlendirmekte ve inşaatların gidişatını denetlemekteydi. Bu sebeple, inşaat pratiğine dair eksikleri ve sorunları da bilmekteydi. Diğer bir deyişle, kale savunmasında zafiyet gösterecek yapı bölümlerine dair detaylı bilgisi olduğu görülmektedir. Bu bakış açısıyla, Ruslarla ilişki kurduğu sürece bu bilgileri sözlü olarak da aracılarla paylaşmış olabilir.”
“Kauffer’in Ruslarla siyasi ilişkisinin sınırları tam olarak bilinmemekle birlikte, daha geç dönemlerdeki çalışmalarını Ruslarla paylaştığı tespit edildiğinden, İsmail Kalesi’nin de savunma zafiyeti gösteren noktalarının Kauffer tarafından Ruslara bildirilmesi olasılıklar arasında yerini almaktadır. 1790 yılında yazıldığı tahmin edilen ve bu öngörüyü destekleyen bir belgeye göre, Mühendis Kauffer’in, Akkirman Kalesi’nin kontrolü için kaleye Bina Emini Hasan Ağa ile birlikte gideceği, bir sene öncesinde de İsmail, Kili ve çevresini kontrol etmek için gönderildiği, harcırahtan ayrı olarak Kauffer’e 5000 kuruş verildiği bilgisine ulaşılmaktadır.
François Kauffer’in Ruslara sunduğu haritaların Karadeniz’in en önemli limanları ve kaleleri, gerek Anadolu bölümü gerekse batı bölümü hakkında kapsamlı ve önemli bilgiler içerdiği görülmektedir. Bu haritalarda, boğazlar hakkında stratejik bilgilerin mevcut olduğunu saptamak mümkündür. Kauffer birinci elden şahsen topladığı bilgiler dışında başka kişiler tarafından oluşturulan haritalara da sahiptir.
(Ref: Oya Şenyurt, Tarih İncelemeleri Dergisi XXVIII / 2, 2013, 487-521)
***
Astronomi haritası neden önemli?
“Haritacı, haritasını yaparken kurduğu iskeletin (ülke nirengi ağının) bazı noktalarının enlem, boylam, azimut gibi büyüklüklerini ölçmek ve bunları büyük ağ dengelemesinde dikkate almak, bu değerlerden çekül sapması miktarını hesaplayarak bunu çok hassas olması gereken elipsoid üzerindeki hesaplamalarda kullanmak zorundadır. Daha önceleri yapılan tüm yerel ağlarda Kutup Yıldızı gözlemlerinden yararlanarak nirengi ağının bir kenarının coğrafik kuzeyden olan ve azimut diye adlandırılan açısını ölçmek ve hesaplama sonunda bulduğu değerle haritasını yönlendirebilmesi gerekmekteydi. Bunun için gerek Kutup Yıldızı ve gerekse diğer gök cisimlerinin koordinatlarının verildiği yıldız kataloglarına gereksinim vardır. Diğer taraftan yer elipsoidinin büyüklüğünü saptamak amacı ile jeodezik çalışmalara ek olarak astronomik çalışmaların da yapılması gerekir. Bir meridyen uzunluğu nirengi ile ölçülürken bu uzunlukların uçlarında enlem ölçerek ve bu işlemi en az iki yerde yaparak elipsoid boyutları saptanmıştır. Yeryuvarının biçimine en uygun geometrik şekil olarak bir dönel elipsoid düşünülmüş olup halen kullandığımız Uluslararası Hayford elipsoidinde jeodezik ölçülere ek olarak 381 enlem, 131 boylam ve 253 ü azimut olan toplam 765 astronomik gözlem dikkate alınmış ve 32 Laplace noktası başlangıç azimutunun düzeltmesinde kullanılmıştır. Son zamanlarda yapılan ölçülerde Doppler ölçüleri ve bu amaç için atılan uydulardan yararlanarak GPS (Global Positionig System) ile konum saptanmaktadır.”
Ref: Prof.Dr. Muzaffer Şerbetçi, Türk Haritacılığının 100. kuruluş yılı anısına, İstanbul, 1999
